Aktualności

WIELCY NIEOBECNI

Wystawa poświęcona polskim stratom wojennym

w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa 2015 "Utracone Dziedzictwo"

 

Czas trwania: 12 września – 2 października 2015 r.

W dni powszednie dostępna w godz. 8:00-18:00, w weekendy 9:00 - 21:00

Wystawa plenerowa omawiająca w przystępny sposób problematykę dóbr kultury utraconych przez Polskę podczas i w wyniku II wojny światowej. Dzięki ekspozycji Zwiedzający dowie się co uznawane jest za polskie straty wojenne, kto i jak grabił zbiory, kiedy zaczęto rejestrować utracone zabytki, jak obecnie poszukuje się i odzyskuje dzieła sztuki.

Dodatkowo dostępna będzie fotościanka umożliwiająca Zwiedzającym wykonanie pamiątkowego zdjęcia.


Ekspozycji towarzyszy przegląd filmów „Muzeum Utracone” z lat 2010-2015 na zielonej części dziedzińcu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (12 i 13 września 2015 r., godz. 18:30-21:00 oraz 19 września w godz. 19:00-21:30).

Podczas pokazu Widzom udostępnione będą leżaki.

Dodatkowo od godz. 15 do 21 rozdawane będą (do wyczerpania zapasów) gadżety promujące wizerunki polskich strat wojennych. 

WielcyNieobecni

Francuski artysta Julien de Casabianca, porozklejał na ulicach i podwórkach warszawskiej pragi plakaty, przedstawiające obrazy z Muzeum Narodowego w Warszawie.

Wśród nich znalazły się "Murzynka" Anny Bilińskiej-Bohdanowiczowej i "Żydówka z pomarańczami" Aleksandra Gierymskiego- straty wojenne Muzeum Narodowego w Warszawie, szczęśliwie odzyskane w ostatnich latach.

http://wawalove.pl/Obrazy-z-Narodowego-na-ulicach-Pragi-GALERIA-sl17848/foto_11

 

Zapraszmy do obejrzenia materiałów filmowych z konferencji.

Dzień pierwszy
Panel 1- Straty Polski:

https://www.youtube.com/watch?v=xfWKOPVsALI&feature=youtu.be

https://www.youtube.com/watch?v=tL2JAB__laY&list=UU0iaMJJedGoscb9SVsLZfEw

Lynn Nicholas: Nazistowska grabież w Polsce:ideologia i praktyka
prof. dr hab. Andrzej Mężyński: Grabież dóbr kultury na polskich ziemiach okupowanych. Ośrodki decyzyjne, metody,konflikty kompetencyjne, wyniki

Lynn Nicholas- Niezależna badaczka polityki społecznej i kulturalnej okresu nazizmu. Studiowała na Uniwersytecie Harvarda i na Uniwersytecie Madryckim, dyplom licencjacki otrzymała na Uniwersytecie Oksfordzkim. Jej pierwsza książka, The Rape of Europa. The Fate of Europe’s Treasures in the Third Reich and the Second World War (Grabież Europy. Losy dzieł sztuki w Trzeciej Rzeszy i podczas drugiej wojny światowej), wydana w 1994 roku, otrzymała nagrodę National Book Critics Circle Award. Na jej podstawie powstał film dokumentalny pod tym samym tytułem. Wielokrotnie występowała jako biegły w sprawach restytucyjnych, a także zeznawała w tym charakterze przed Kongresem USA. Była doradcą w Komisji Doradczej Prezydenta USA zajmującej się majątkiem ofiar Holokaustu zgromadzonym w USA. W 2005 roku opublikowała książkę Cruel World (Okrutny świat), w której opisuje losy dzieci oraz rodzin w okupowanej przez nazistów Europie.

prof. dr hab. Andrzej Mężyński- Profesor nauk historycznych, do 2003 roku pracował w bibliotekach naukowych, m.in. w Bibliotece Kórnickiej PAN (1961–1980), później dyrektor Biblioteki Sejmowej. W latach 2003–2009 profesor w Instytucie Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego. Współzałożyciel (1988) i wiceprezes Polskiego Towarzystwa Bibliologicznego. Autor publikacji na temat bibliotekoznawstwa, książki polskiej w XIX wieku, polskich bibliotek w czasie drugiej wojny światowej. Współpracując z Biurem Pełnomocnika Rządu ds. Polskiego Dziedzictwa Kulturalnego w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, przygotowywał wydawnictwa dotyczące strat książki polskiej podczas drugiej wojny światowej, m.in.: Kommando Paulsen. Październik–grudzień 1939 (Warszawa 1994, wyd. niem. 2000), Biblioteki Naukowe w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1945. Wybór dokumentów źródłowych (Warszawa 2003), Biblioteki Warszawy w latach 1939–1945 (Warszawa 2010).

dr Mariusz Klarecki: Wojenne straty prywatnych zbiorów artystycznych i kolekcji mieszkańców Warszawy
dr Paweł Libera: Grabież dóbr kultury na ziemiach polskich przez władze i wojska sowieckie w czasie drugiej wojny światowej
dr Edyta Gawron: Straty materialne gmin i organizacji żydowskich w Polsce w czasie drugiej wojny światowej i bezpośrednio po jej zakończeniu

dr Edyta Gawron- Doktor nauk humanistycznych w zakresie historii, adiunkt w Instytucie Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz kierownik Ośrodka Studiów nad Historią i Kulturą Żydów Krakowskich UJ. Specjalizuje się w historii Żydów polskich w XX wieku, w szczególności Żydów krakowskich. Prezes Zarządu Fundacji Galicia Jewish Heritage Institute (Żydowskie Muzeum Galicja), współpracuje z instytucjami akademickimi i muzealnymi w Polsce i za granicą. Od 2014 roku działa jako ekspert Komisji Europejskiej w ramach projektów EACEA i Horizon 2020, należy także do Rady Doradczej projektu European Holocaust Research Infrastructure. Autorka wielu wykładów i publikacji poświęconych wybranym aspektom historii Żydów polskich w XX wieku. Współautorka i kuratorka szeregu wystaw, m.in. wystawy stałej Kraków – czas okupacji 1939–1945 w Fabryce Schindlera w Krakowie (oddziale Muzeum Historycznego Miasta Krakowa).

dr Mariusz Klarecki- Doktor nauk humanistycznych, absolwent historii sztuki na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Łódzkiego. Obronił pracę doktorską Straty w prywatnych artystycznych zbiorach i kolekcjach mieszkańców Warszawy w latach 1939–1945 na Uniwersytecie Warszawskim. Pracował w domu aukcyjnym Desa-Unicum oraz w Polskich Pracowniach Konserwacji Zabytków w Warszawie. W 2004 roku był członkiem zespołu ds. ustalenia wartości strat, jakie Warszawa poniosła w wyniku drugiej wojny światowej, powołanego przez Prezydenta m.st. Warszawy. Jest współautorem raportu i publikacji Raport o stratach Warszawyi jej mieszkańców w latach 1939–1945 oraz późniejszej książki Straty Warszawy 1939–1945. Raport. Specjalizuje się w badaniach nad twórczością Józefa Brandta oraz innych malarzy należących do polskiej kolonii artystycznej w Monachium. Jest autorem wielu ekspertyz oraz opinii w katalogach aukcyjnych dla polskich i zagranicznych domów aukcyjnych (m.in. Agra Art, Desa Unicum, Sotheby’s London, Sotheby’s New York). Od 2011 roku współpracuje z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Departamentem Dziedzictwa Kulturowego – w dziedzinie strat wojennych zbiorów polskich.

dr Paweł Libera- Historyk i archiwista, absolwent wydziału prawa międzynarodowego i UE Uniwersytetu Paris I Panthéon-Sorbonne (2004), pracę doktorską obronił w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN w Warszawie
(2012), obecnie adiunkt w Zakładzie Dziejów Dyplomacji i Systemów Totalitarnych w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk i pracownik naukowy w Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Zajmuje się polityką wschodnią
Polski ze szczególnym uwzględnieniem stosunków polsko-litewskich i polsko-rosyjskich w pierwszej połowie XX wieku, autor m.in.: (wraz z A. Kasparavičiusem), Lietuvos ir Lenkijos Diplomatiniai Santykiai 1938–1940
Metais. Dokumentų Rinkinys, Vilnius 2013; II Rzeczpospolita wobec ruchu prometejskiego, Warszawa 2013.

dr hab. Maciej Matwijów: Losy polskich dóbr kultury na ziemiach wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej (1939–1945)
dr Patricia Kennedy Grimsted: Postępy działań restytucyjnych w kwestii zwrotu przechwyconych w czasie II wojny światowej archiwaliów znajdujących się obecnie w Moskwie

dr Patricia Kennedy Grimsted- Profesor w Ośrodku Studiów Rosyjskich i Euroazjatyckich oraz w Instytucie Badań Ukraińskich Uniwersytetu Harvarda oraz członek honorowy Międzynarodowego Instytutu Historii Społecznej (IISH, Amsterdam). W roku 1964 uzyskała doktorat w dziedzinie historii rosyjskiej na Uniwersytecie Kalifornijskim (Berkeley). Jest autorytetem w dziedzinie archiwistyki dotyczącej Rosji i byłego Związku Radzieckiego. Jest także wybitnym badaczem w dziedzinie dóbr kultury utraconych w wyniku drugiej wojny światowej oraz działań restytucyjnych; w tej dziedzinie napisała, m.in.: Trophies of War and Empire: The Archival Legacy of Ukraine, World War II, and the International Politics of Restitution [Trofea powojenne i postimperialne. Dziedzictwo archiwistyczne Ukrainy, druga wojna światowa oraz międzynarodowa polityka restytucyjna] (Cambridge, MA 2001).

dr hab. Maciej Matwijów- Historyk, profesor nadzwyczajny w Instytucie Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego, wcześniej wieloletni pracownik Działu Rękopisów w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Autor wielu publikacji, m.in. książek Walka o lwowskie dobra kultury 1945–1948 (Wrocław 1996) i Mieczysław Gębarowicz (1893–1984) – uczony i opiekun narodowych dóbr kultury (Warszawa
2013) oraz artykułów dotyczących dziejów politycznych Rzeczypospolitej szlacheckiej XVII wieku, dziejów lwowskiego Ossolineum i polskich dóbr kultury we Lwowie oraz problematyki staropolskiej książki rękopiśmiennej; współautor katalogów i informatorów dotyczących zbiorów rękopiśmiennych Ossolineum.

Panel 2: Dokumentowanie strat i badania proweniencyjne

dr Uwe Hartmann: Dokumentacja strat z okresu wojny i badania proweniencyjne w Niemczech – przegląd
Karina Chabowska i Agata Modzolewska: Dokumentowanie strat wojennych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP
dr Christoph Bazil: Doświadczenie Kommission für Provenienzforschung w dziedzinie dokumentowania strat wojennych, prowadzenia badań proweniencyjnych i procesów restytucyjnych

dr Christoph Bazil- Doktor nauk prawnych, dyrektor Wydziału ds. Restytucji Dzieł Sztuki w Urzędzie Kanclerza (Generalna Dyrekcja ds. Kultury) w Wiedniu. Ukończył studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Wiedeńskiego, od 1994 roku pracuje w Generalnej Dyrekcji ds. Kultury. W roku 1997 odbył staż w Komisji Europejskiej w Brukseli, a w roku 2000 sprawował funkcję asystenta prawnego w Verwaltungsgerichtshof (Okręgowym Sądzie Administracyjnym). W 2005 roku pełnił funkcję zastępcy dyrektora Wydziału Dziedzictwa Kulturowego, w latach 2006–2007 był Przewodniczącym Komitetu UNESCO ds. Ochrony Dóbr Kulturalnych w razie Konfliktu Zbrojnego, od 2008 roku jest dyrektorem Wydziału ds. Restytucji Dzieł Sztuki oraz współprzewodniczącym Komisji Badań Proweniencyjnych w Austrii. Autor wielu publikacji dotyczących prawnych aspektów ochrony dziedzictwa i restytucji dzieł sztuki.

Karina Chabowska- Główny specjalista w Wydziale Strat Wojennych w Departamencie Dziedzictwa Kulturowego w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP. Ukończyła ochronę dóbr kultury na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Kwestiami strat wojennych zajmuje się od ponad 7 lat. Do jej głównych zadań należy prowadzenie działań restytucyjnych, w tym przygotowywanie wniosków restytucyjnych, pozyskiwanie dokumentacji,
współpraca z prawnikami i organami ścigania. W pracy duży nacisk kładzie na poszukiwanie nowych możliwości dotyczących odzyskiwania utraconych zabytków.

dr Uwe Hartmann- Urodził się w 1959 roku w Rostocku w Niemczech. Studiował historię sztuki na Uniwersytecie Humboldtów w Berlinie. Pracował w biurze ds. koordynacji prac nad utraconymi obiektami kultury w Magdeburgu; w latach 1989–1999 był asystentem naukowym na Wydziale Historii Sztuki Uniwersytetu Humboldtów. Od 2008 roku sprawuje kierownictwo nad Wydziałem Badań Proweniencyjnych w Instytucie Badań Muzealnych w Staatlichen Museen zu Berlin – Stiftung Preußischer Kulturbesitz. Głównymi dziedzinami jego pracy i badań naukowych są, oprócz badań proweniencyjnych, historia historii sztuki oraz jej instytucji w XX wieku w Niemczech.

Agata Modzolewska- Ukończyła studia w Instytucie Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego; od 2013 roku, kiedy powstał Wydział Strat Wojennych w Departamencie Dziedzictwa Kulturowego w Ministerstwie Kultury i  Dziedzictwa Narodowego RP, pracuje w nim na stanowisku starszego specjalisty. W swojej pracy jest przede wszystkim odpowiedzialna za jedyną ogólnopolską bazę danych strat wojennych. Systematycznie przegląda katalogi aukcyjne i aukcje internetowe w poszukiwaniu obiektów, które mogą stanowić polskie straty wojenne. Ponadto zajmuje się poszukiwaniem i zdobywaniem dokumentacji archiwalnej związanej z utraconymidziełami sztuki, także poprzez prowadzenie specjalistycznych kwerend w archiwach krajowych i zagranicznych. W tym zakresie współpracuje z historykami sztuki, muzealnikami i archiwistami. Analizuje pozyskane materiały i przygotowuje wnioski restytucyjne.

Dzień drugi
Panel 3- Restytucja:

https://www.youtube.com/watch?v=oTsB_1MbBp4&list=UU0iaMJJedGoscb9SVsLZfEw

Elżbieta Rogowska: Doświadczenia restytucyjne Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP
Katarzyna Zielińska: Rewindykacja powojenna dóbr kultury do Polski (1945–1956)
dr Andrzej Drozd: Podstawy prawne restytucji dóbr kultury w Polsce

dr Andrzej Drozd- Doktor nauk prawnych, radca prawny, arabista, adiunkt na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Prowadzi kancelarię w Gdyni i w Sopocie wyspecjalizowaną m.in. w zagadnieniach prawa cywilnego związanych z restytucją dóbr kultury. Współpracuje od lat z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz z instytucjami muzealnymi. Autor kilkudziesięciu prac naukowych, m.in. z zakresu prawa międzynarodowego, prawnej ochrony zabytków, historii sztuki. Członek Polskiego Komitetu ICOM.

Elżbieta Rogowska- Absolwentka Instytutu Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Od 2002 roku związana z Departamentem Dziedzictwa Kulturowego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Od 2013 roku naczelnik Wydziału Strat Wojennych w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Koordynuje projekty badawcze i prace związane z katalogowaniem, popularyzowaniem i poszukiwaniem strat wojennych oraz działania mające na celu odzyskanie odnalezionych zabytków. Autorka artykułów poświęconych restytucji dzieł sztuki, publikowanych m.in. w kwartalniku „Cenne, Bezcenne, Utracone”. Prelegentka szkoleń dla muzealników, historyków sztuki i policjantów z zakresu restytucji dóbr kultury utraconych w wyniku drugiej wojny światowej.

Katarzyna Zielińska- Absolwentka Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie; historyk sztuki, badacz proweniencji. W latach 2008–2013 pracownik Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Warszawie. W latach 2013–2014 zatrudniona w Muzeum Narodowym w Warszawie na stanowisku specjalisty ds. badania proweniencji zbiorów. Od lutego 2014 roku związana z Wydziałem Strat Wojennych w Departamencie Dziedzictwa
Kulturowego w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP. Zajmuje się m.in. przygotowywaniem wniosków restytucyjnych kierowanych do Federacji Rosyjskiej.

dr Agnes Peresztegi: Restytucja dzieł sztuki zagrabionych w czasach nazizmu: wyzwanie ciągle aktualne
Thomas Kline: Specyfika amerykańskich przepisów i prawa precedensowego w kontekście restytucji: nowe rozwiązania w prawodawstwie, polityce i praktyce Stanów Zjednoczonych dotyczące dzieł sztuki zagrabionych przez nazistów
dr Felix Laurin Stang: Niemieckie prawodawstwo i praktykę rozstrzygania sporów w zakresie zwrotu dóbr kultury zagrabionych w trakcie drugiej wojny światowej

dr Agnes Peresztegi - dyrektor Komisji ds. Odzyskiwania Dzieł Sztuki. Ma ponad dwudziestoletnie doświadczenie w sprawach dotyczących roszczeń o odzyskanie mienia pochodzenia żydowskiego, w których działa w charakterze doradcy organizacji non profit reprezentujących spadkobierców i potomków właścicieli dzieł utraconych. Członkini zespołu doradczego do spraw dóbr kulturalnych skonfiskowanych i zrabowanych przez hitlerowców, działającego przy ESLI, Europejskim Instytucie Dziedzictwa Shoah. Wchodzi w skład grupy zadaniowej Taskforce „Schwabinger Kunstfund”.

Thomas Kline - radca prawny w kancelarii Andrews Kurth LLP w Waszyngtonie oraz wykładowca na Uniwersytecie Jerzego Waszyngtona w ramach Studiów Muzealnych. Pełnomocnik amerykańskich muzeów i kolekcjonerów w postępowaniach dotyczących roszczeń związanych z dziełami sztuki, ustalenia własności lub autentyczności przedmiotów kradzieży bądź naruszenia zapisów umów. Specjalizuje się w sporach sądowych i w arbitrażu.

dr Felix Laurin Stang - Studiował prawo na Uniwersytecie w Monachium. Na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku uzyskał tytuł magistra nauk prawnych. Na Uniwersytecie w Bonn otrzymał tytuł doktora za badania w dziedzinie prac objętych prawami autorskimi w domenie publicznej. Od 2011 roku pracuje w kancelarii prawnej RAUE LLP. Współpracuje głównie z prof. Peterem Rauem. Uczestniczył w wielu postępowaniach dotyczących restytucji dzieł sztuki zagrabionych na terenach zajmowanych przez nazistów.

Od 14 sierpnia do 14 września 2015 r. trwa kolejny nabór na stypendia twórcze z budżetu MKiDN. W ramach stypendiów przyznawanych w dziedzinie Opieka nad zabytkami przyjmowane są projekty zarówno popularyzujące wiedzę o zabytkach jak i wnioski o charakterze badawczym, w tym także badania na temat polskich strat wojennych. Zachęcamy do aplikowania! Szczegółowe informacje dostępne są http://www.mkidn.gov.pl/pages/strona-glowna/finanse/stypendia/stypendia-z-budzetu.php

 

Diana i Kalisto, P.P. Rubens 

Do Wrocławia trafił obraz Św. Iwo wspomaga biednych Jacoba Jordaensa (1593-1678) - obok Rubensa i van Dycka - jednego z trzech głównych przedstawicieli Złotego Wieku malarstwa flamandzkiego. Dzieło uznane za stratę wojenną wróciło do Polski po sześciu latach starań Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, dzięki wsparciu Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Uroczyste przekazanie obrazu - w obecności szefów obu resortów: prof. Małgorzaty Omilanowskiej i Grzegorza Schetyny – odbyło się 13. lutego br. w Muzeum Narodowym we Wrocławiu.

„Obraz wrócił do Polski po ponad 70 latach. To jedno z najcenniejszych dzieł, które udało się odzyskać w ostatnich latach. Zachwyca wirtuozerią. Jest o tyle ciekawe, że to szkic namalowany przez artystę, by zachęcić zleceniodawcę do zamówienia obrazu w dużym formacie. Ten obraz pozwala zobaczyć jak pracowała ręka flamandzkiego mistrza, widać w nim olbrzymi talent Jordaensa” - mówiła minister Omilanowska.

Obraz wykonany techniką olejną na desce dębowej przedstawia Św. Iwo - sędziego z Rennes i Tréguier, proboszcza w Louannec (1253-1303), szlachetnego obrońcę uciśnionych ukazanego wśród grupy ubogich we wnętrzu architektonicznym.

Dzieło przed wojną znajdowało się w zbiorach wrocławskiego Muzeum Sztuk Pięknych. W 1942 roku zostało ewakuowane do składnicy w Kamieńcu Ząbkowickim, gdzie zaginęło.

Dopiero w 2008 r. obraz został odnaleziony w domu aukcyjnym Sotheby’s w Londynie. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego przygotowało wniosek restytucyjny, na podstawie którego został wycofany z aukcji.

Jednoznaczne potwierdzenie pochodzenia dzieła przyniosły oględziny wykonane przez polskich ekspertów. W wyniku badania odwrocia obiektu w podczerwieni odkryto niewidoczne gołym okiem wrocławskie znaki własnościowe. Prowadzone przez kolejne lata przez resort kultury rozmowy miały na celu pozyskanie ostatecznego stanowiska domu aukcyjnego Sotheby’s.

Wcześniejsza sprzedaż obrazu na terenie USA (1999 r.) pozwoliła na włączenie w sprawę amerykańskiej agencji dochodzeniowej Homeland Security Investigations. Działania MKiDN wspierane były również przez Ambasadę RP w Londynie.

Zabytkowy dzwon Maria

Dobiega końca proces odzyskiwania zagrabionego w czasie II wojny światowej XVII- wiecznego dzwonu z parafii w Czerwionce-Leszczynach. Obecnie zabytek znajduje w niemieckiej miejscowości Elze.

Odlany w 1617 r. dzwon „Maria” stanowi własność parafii p.w. św. Andrzeja Boboli w Czerwionce-Leszczynach (Dekanat Dębieńsko, Archidiecezja Katowicka). W 1942 r. został stamtąd zrabowany przez Niemców. Obecnie znajduje się w miejscowości Elze w Dolnej Saksonii w Niemczech.

Powołany w Leszczynach Komitet Odzyskania Dzwonu „Maria” w sprawie jego zwrotu skontaktował się z Radą Parafialną w Gronau/Elze. Stwierdziła ona, że dzwon powinien zostać oddany właścicielowi, jednak parafia nie jest w stanie samodzielnie przeprowadzić tej procedury. Powodem tego są problemy techniczne i wysokie koszty finansowe związane z rozebraniem dzwonnicy i przewiezieniem zabytku do kraju. W związku z tym, Komitet zwrócił się o pomoc do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W najbliższym czasie zabytek powróci dzięki wsparciu Fundacji im. Leopolda Kronenberga.

18 czerwca 2012 r. minister Bogdan Zdrojewskiego i Prezes Fundacji Kronenberga przy Citi Handlowy Krzysztof Kaczmar podpisali list intencyjny, w którym powołano program „Odzyskiwanie dzieł sztuki”. Jego celem jest wsparcie finansowe zwrotu tych dóbr kultury utraconych przez Polskę w czasie i w wyniku II wojny światowej, których restytucja na drodze sądowej nie ma szans powodzenia, a inne możliwości ich sprowadzenia do kraju zostały wyczerpane.

Dzwon „Maria” jest jednym z 1300 zabytków ludwisarstwa utraconych z terenu Polski ujętych w katalogu Leihglocken. Dzwony z obszaru Polski w granicach po 1945 roku przechowywane na terenie Niemiec autorstwa M. Tureczka, wydanego w 2011 r. w ramach serii Departamentu Dziedzictwa Kulturowego MKiDN „Straty kultury polskiej”.

Serdecznie zapraszamy na pokaz Muzeum Utracone. Premiera pokazu, jak co roku, odbędzie się podczas Nocy Muzeów. 16 maja w Warszawie widzowie obejrzą go przed Pałacem Prezydenckim, w Muzeum Narodowym, w Pałacu w Wilanowie, natomiast w Poznaniu- na Bramie Poznania, a w Gdańsku przed Zieloną Bramą. Dzień wcześniej, 15 maja, film zostanie pokazany w Krakowie na Wawelu.

Pokaz przed Pałacem Prezydenckim w Warszawie rozpocznie się o godz. 21.30.

Szósta edycja Muzeum utraconego poświęcona jest ostatnim wydarzeniom wojny, kiedy to Niemcy, wobec coraz szybciej zbliżającej się linii frontu wschodniego, podjęli decyzję o wywozie zagrabionych dzieł sztuki jak najdalej w głąb Rzeszy. Ta mniej lub bardziej kontrolowana wywózka zostanie przedstawiona na przykładzie obiektów zgromadzonych w Muzeum Narodowym w Warszawie, ewakuowanych do zamku fischhorn w Austrii. Opowieść następnie skupi się na postaci Bohdana urbanowicza, który jako przedstawiciel polskiej misji rewindykacyjnej sprowadził do kraju odnalezione na zamku zabytki. Wydarzenia te zostaną przedstawione zgodnie z jego relacją zamieszczoną w "Dziennikach Fischhornu".

Produkcją filmu, tak jak i poprzednich, zajmuje się firma IDFX. Agencja przygotowała koncepcję filmu i zaprosiła ponownie do współpracy ilustratorkę Martę Ignerską, Cezarego Chojnowskiego (animacja), Enveego (muzyka) i Roberta Więckiewicza (lektor). Opiekę mertoryczą, jak zawsze, sprawuje Wydział Strat Wojennych MKiDN.

plakat B1 MU 2015 pieniek

 

Jordaens dobre

Po sześciu latach starań do Polski wraca obraz Jacoba Jordaensa (1593-1678), obok Rubensa i van Dycka, jednego z trzech głównych przedstawicieli Złotego Wieku malarstwa flamandzkiego. Obraz wykonany techniką olejną na desce dębowej przedstawia Św. Iwo – sędziego z Rennes i Tréguier, proboszcza w Louannec (1253-1303), szlachetnego obrońcę uciśnionych ukazanego wśród grupy ubogich we wnętrzu architektonicznym. Dzieło przed wojną znajdowało się w zbiorach wrocławskiego Muzeum Sztuk Pięknych. W 1942 roku obiekt został ewakuowany do składnicy w Kamieńcu Ząbkowickim, gdzie zaginął. Dopiero w 2008 roku obraz został odnaleziony w domu aukcyjnym Sotheby’s w Londynie. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego przygotowało wniosek restytucyjny, na podstawie którego obraz został wycofany z aukcji. Jednoznaczne potwierdzenie pochodzenia dzieła przyniosły oględziny wykonane przez polskich ekspertów. W wyniku badania odwrocia obiektu w podczerwieni odkryto niewidoczne gołym okiem wrocławskie znaki własnościowe.

iwo 032
                        zdjęcie odwrocia obrazu w podczerwieni z widocznymi wrocławskimi znakami własnościowymi; fot. Elżbieta Pilecka

Prowadzone przez kolejne lata przez MKiDN rozmowy miały na celu pozyskanie ostatecznego stanowiska domu aukcyjnego Sotheby’s. Wcześniejsza sprzedaż obrazu na terenie USA (1999 r.) pozwoliła na włączenie w sprawę amerykańskiej agencji dochodzeniowej Homeland Security Investigations. Działania Ministerstwa Kultury wspierane były również przez Ambasadę RP w Londynie.

Obraz zostanie przekazany do zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu.

 

Średniowieczny rękopis wrócił do Polski dzięki staraniom MKiDN. fot. Danuta Matlochfot. Danuta Matloch

Uznawany dotąd za zniszczony, bezcenny, średniowieczny rękopis kazań „Sermones scripti” został 17 listopada przekazany Bibliotece Narodowej. W uroczystości uczestniczyła Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego prof. Małgorzata Omilanowska, Dyrektor Biblioteki Narodowej Tomasz Makowski oraz przedstawiciele strony niemieckiej: prof. Thomas Bürger, Dyrektor Saksońskiej Biblioteki Krajowej – Drezdeńskiej Biblioteki Państwowej i Uniwersyteckiej a także Rolf Nikel, Ambasador Republiki Federalnej Niemiec w Polsce.

„Rękopis ten wraca - tak jak inne dzieła sztuki - dlatego, że ministerstwo kultury angażuje się w poszukiwanie zrabowanych dóbr kultury, występuje też na drogę prawną. W przypadku tego rękopisu mówimy o procedurze prawnej, którą prowadził reprezentujący resort kultury niemiecki prawnik. To jego sukces negocjacyjno-prawny, ale oczywiście (...) mam prawo twierdzić, że jest to też nasz sukces" – powiedziała szefowa resortu kultury.

"Polska nigdy nie daruje tego, że została ograbiona. Część dzieł została zniszczona, ale my nie odpuścimy. O każdą ukradzioną rzecz państwo polskie będzie walczyć. Ci, którzy mają w domach czy w piwnicach dzieła skradzione Polsce, nie mogą spać spokojnie. Muszą zrozumieć, że będziemy ich tropić. Ministerstwo nie dysponuje żadnym budżetem na rekompensaty i nigdy go nie miało. Jeżeli właściciel zwracanego dzieła chce rekompensaty, choćby kosztów konserwacji, wtedy resort szuka prywatnego sponsora. Pieniądze podatników nie mogą jednak zostać przeznaczone na coś, co do nas należy – zaznaczyła minister Omilanowska.

Ministerstwu zależy na współpracy także z osobami, które nie są ekspertami w tym temacie.

Zdarza się, że nawet osoba niezajmująca się sztuką zawodowo, lecz np. odwiedzająca galerię za granicą, zwróci uwagę na dzieło, które mogło zostać zagrabione. Każdy sygnał, który dostajemy, dokładnie sprawdzamy. Odpowiadamy na wszystkie zgłoszenia – zapewnia Jacek Miler, dyrektor Departamentu Dziedzictwa Kulturowego MKiDN.

Starania resortu kultury na rzecz odzyskania rękopisu trwały od kilku miesięcy. Manuskrypt został zidentyfikowany w katalogu elektronicznym zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Dreźnie. Po otrzymaniu takiej informacji, MKiDN wysłało na miejsce eksperta w celu zweryfikowania tożsamości manuskryptu. Oględziny potwierdziły, że jest to zaginiony dokument  z przedwojennych zbiorów Biblioteki Narodowej.

Powstały w pierwszej połowie XV w. rękopis Sermone scripti, należał do zbioru biblioteki wikariuszy przy kolegiacie w Wiślicy i był tam przechowywany aż do początku XIX w. Następnie trafił do Biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, skąd po upadku Powstania Listopadowego, został zagrabiony  przez władze carskie wraz innymi kolekcjami bibliotecznymi i włączony do Carskiej Biblioteki Publicznej.

Po zakończeniu wojny polsko bolszewickiej, na mocy Traktatu Ryskiego z 1921 r., prawie wszystkie wywiezione do Petersburga rękopisy zostały zwrócone Polsce, w tym również Sermone scripti. Po powrocie trafił do zbiorów Biblioteki Narodowej. Ostatnie świadectwo obecności rękopisu w Bibliotece Narodowej pozostawiła Maria Hornowska, która 17 sierpnia 1939 r. badała go dla potrzeb przygotowywanej książki. Po Powstaniu Warszawskim, w październiku 1944 r., zbiory rękopisów Biblioteki Narodowej zostały niemal doszczętnie spalone i uważano, że wśród nich był także Sermone scripti. Okazuje się jednak, że manuskrypt został wywieziony wraz z ocalałymi zbiorami Biblioteki Narodowej do Grabicza i trafił do Moskwy, zasilając zbiory ówczesnej Biblioteki im. Lenina. W 1958 r. manuskrypt  został omyłkowo rewindykowany z Moskwy do biblioteki w Dreźnie (SLUB), gdyż uznano go za część zbiorów drezdeńskich zarekwirowanych w 1946 r. przez władze radzieckie.

Manuskrypt Sermone scripti o wymiarach 30 x 22 cm, w oprawie z desek obciągniętych skórą, napisany jest w języku łacińskim i liczy 212 kart. W literaturze znany był pod dawną sygnaturą Lat.F.I.482. Zawiera dzieła Hieronima z Pragi, Euzebiusza, Augustyna, Hieronima, Cesarego z Arles, Aldobrandina de Cavalcantibus i innych. Po powrocie do Biblioteki Narodowej dołączy do kilku innych rękopisów pochodzących z Wiślicy, które dotrwały do naszych czasów.

rękopis mniejszy

61825

fot. Hermann Historica

 

Do zbiorów Łazienek Królewskich w Warszawie ponownie trafił stolik do gry w karty z kolekcji mebli króla Stanisława Augusta. Obiekt uznany za stratę wojenną wrócił do Polski dzięki staraniom MKiDN, a jego uroczyste przekazanie odbyło się 30 kwietnia br. w Pałacu na Wyspie. Oświadczenie o powierzeniu muzealium w depozyt podpisali  Minister  Kultury i Dziedzictwa Narodowego  prof. Małgorzata Omilanowska i dyrektor  Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie Tadeusz Zielniewicz.

Rokokowy inkrustowany stolik do gry w karty wchodził w skład bogatej kolekcji mebli króla Stanisława Augusta (1764-1795). Pierwotnie znajdował się na wyposażeniu Zamku Królewskiego w Warszawie, zapewne dopiero po 1836 roku przeniesiono go do Łazienek Królewskich.
Najprawdopodobniej w czasie I wojny światowej podzielił losy zbiorów łazienkowskich i w wyniku rekwizycji został wywieziony do Moskwy.

W 1922 r. - w wyniku restytucji dzieł sztuki z Rosji, przeprowadzonej na podstawie traktatu ryskiego - powstały Państwowe Zbiory Sztuki administrujące kolekcją należącą do Skarbu Państwa RP, w tym obiektami z Łazienek Królewskich. Dokładnie dwa lata przed wybuchem II wojny światowej mebel znajdował się na pierwszym piętrze Pałacu na Wodzie. Odnotowano to w Spisie Inwentarza Łazienek Królewskich z 1937 r. 1 lutego 1940 r. zabytek został zarekwirowany przez władze niemieckie „na umeblowanie apartamentów przy ul. Szopena 13 /mieszkanie b. posła czeskosłowackiego/”.

Losy stolika pozostawały nieznane do 2013 r., kiedy to został zamieszczony w katalogu monachijskiego domu aukcyjnego. Pochodzenie zabytku nie budziło najmniejszych wątpliwości z powodu licznych, widocznych na spodzie blatu znaków własnościowych.

Wobec powyższego, MKiDN - dzięki pomocy specjalistów z Muzeum w Łazienkach, Zamku Królewskiego i Muzeum Narodowego w Warszawie - przygotowało wniosek restytucyjny i wycofało obiekt z aukcji. Po kilku miesiącach korespondencji prowadzonej za pośrednictwem renomowanej berlińskiej kancelarii prawnej strona przeciwna zdecydowanie odrzucała polskie roszczenia.

Po analizie możliwości prawnych zdecydowano się na wytoczenie procesu przed sądem w Niemczech. Udało się zawrzeć ugodę, zgodnie z którą strona polska pokryła udowodnione przed sądem koszty konserwacji stolika. Koszty rekompensaty pokryła Fundacja Bankowa im. Leopolda Kronenberga, zgodnie z podpisanym w 2012 r. listem intencyjnym między MKiDN a Fundacją, realizując cele Programu „Odzyskiwanie dzieł sztuki”.

Z radością informujemy, że zwycięski projekt konkursu na upominek upamiętniający dzieła sztuki wywiezione z Polski w czasie II Wojny Światowej POZYTYW Zupagrafika, został wybrany projektem roku 2014. Pozytyw został zaprojektowany dla Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w celu popularyzacji wiedzy na temat restytucji utraconych dzieł. Pozytyw posiada formę przypominającą zdjęcia z Polaroida. Aby zobaczyć „ukryty” obraz w pozytywie należy odkleić jego negatyw. Projekt inspirowany jest nie tylko samymi dziełami, ale również faktem ich nieobecności, utraty oraz poszukiwania.

konkurs2

Zakończyła się międzynarodowa konferencja, którą w środę, 12 listopada otworzyli prof. Małgorzata Omilanowska, minister kultury i dziedzictwa narodowego oraz prof. Jacek Purchla, dyrektor Międzynarodowego Centrum Kultury.


Konferencja poświęcona była problematyce restytucji dzieł sztuki w Polsce w kontekście europejskim. W trzech panelach tematycznych, a także warsztatach proweniencyjnych oraz sesji terenowej na Zamku Królewskim na Wawelu wzięło udział niemal 200 osób z kilkunastu krajów.

Inauguracja konferencji – zobacz film                zobacz zdjęcia

Zapis filmowy wszystkich wystąpień będzie dostępny na kanale MCK w serwisie You Tube.


Współorganizatorem konferencji było Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.