Nr karty: 38161

Autor: brak

Tytuł: Elbląska Matka Boska Szafkowa

Data powstania: ok. 1400 r.

Wymiary: wysokość 160 cm

Technika, materiał: drewno polichromowane

Właściciel w chwili utraty: Elbląg-ewangelicki kościół Panny Maryi (przed Reformacją katolicki)

Sygnatura: St. Marien Elbing

Wśród tysięcy zaginionych w wyniku działań wojennych dzieł, zdarzają się takie obiekty, których zarówno historia przedwojenna jak i późniejsza mogłaby być przedmiotem wielowątkowej powieści. Do takiej grupy z pewnością należy Elbląska Madonna Szafkowa z początku XV w.

Jest to drewniana rzeźba ukazująca siedzącą na tronie Matkę Bożą, trzymającą na swoim prawym kolanie młodego Jezusa. Symetrycznie przez środek rzeźby biegnie wertykalne rozcięcie - linia sugerująca przerwę w drewnie, która nie jest pęknięciem, a została świadomie wykonana. Rzeźba jest bowiem otwierana i w środku kryje kolejne rzeźbiarsko  malarskie przedstawienie[1]. W środkowej rzeźbiarskiej scenie widać tronującego Boga Ojca trzymającego obiema rękami krucyfiks z figurą Jezusa. Taka scenę nazywa się w historii sztuki Tronem Łaski. Na wewnętrznej ścianie będącej jednocześnie płaszczem Marii widać grupę klęczących kilkudziesięciu osób, których wzrok i dłonie w geście modlitewnym skierowane są ku Bogu Ojcu i Matce Bożej. Zdecydowanie prezentowane osoby przedstawiają różne grupy społeczne. Najprawdopodobniej jedną z ukazanych postaci jest sam Dostojnik krzyżacki, a może nawet Wielki Mistrz. Tego typu temat przedstawienia nazywany jest Mater Misericordiae (łac.) czyli Madonna Płaszcza Opiekuńczego. Podobne przykłady Madonn to na przykład Madonna Szafkowa z Klonówki, znajdująca się w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie, Madonna z Lubiszewa czy Madonna z Sejn lub z paryskiego Musée Cluny.

Najprawdopodobniej typ madonny Szafkowej (niem. Schreinmadonna, fr. Vierge Ouvrante) powstał we Francji i rozprzestrzeniając się po całej Europie, na przełomie XIV i XV wieku dotarł Prus gdzie w kręgu Zakonu Krzyżackiego powstały dość podobne do siebie rzeźby[2].

Elbląska Matka Boska Szafkowa jest stratą wojenną, która mimo znanego miejsca przechowywania nadal nie wróciła do Polski. Przeniesiona w połowie XV wieku z kaplicy zamkowej do późniejszego kościoła ewangelickiego Panny Maryi (przed Reformacją był to kościół katolicki) stanowiła później środkową część Ołtarza. Pod koniec 1944 r. została wywieziona do sztolni w górach Harzu. Tu została odnaleziona przez gospodarza i przywieziona do katolickiego kościoła św. Elżbiety w miejscowości Vacha, w diecezji Fulda, Land Turyngia ze stolicą w Erfurcie  w Niemczech. Jedna z dwóch pozostałych figur Ołtarza, prezentująca św. Barbarę została odnaleziona, natomiast druga ukazująca Św. Marię Magdalenę uznawana jest za zaginioną. Pozostałe gotyckie wyposażenie kościoła NP Maryi znalazło się w katedrze elbląskiej decyzją władz państwowych z 1946 r. Tu należy wspomnieć, że gotyckie wyposażenie kościołów elbląskich zostało zdeponowane w okolicznych kościołach i w większości ocalało.

Elbląg nadal czeka na powrót wyjątkowej rzeźby jaką jest Madonna Szafkowa.


[1] Podobną rzeźbę, Madonnę Szafkowa z Klonówki można obejrzeć pod linkiem http://culture.pl/pl/dzielo/madonna-szafkowa-z-klonowki

[2] Więcej o funkcjach Madonn Szafkowych pod linkiem https://historia.org.pl/2016/10/02/wielofunkcyjnosc-i-mobilnosc-madonn-szafkowych-z-terenu-pomorza-wschodniego/

 

oprac. Marianna Otmianowska